’माणूस’ नावाच्या प्रदर्शनातलं ते चित्र...

एवढ्यात माझ्या ऑफिसचे ऍडमिन आणि त्या डिपार्टमेंट्चा लाडका ट्रॅव्हल एजंट ह्यांच्या कृपेने मला USला जाताना Heathrow Airport वर काही तास अडकून पडावे लागले. तटस्थपणे माणसे पहात बसायाची आवड आसलेल्या कोणालाही असे फलाटावर, प्लॅट्फॉर्मवर किंवा एअरपोर्टवर आडकून पडणे ही मेजवानीच असते. वेगवेगळ्या प्रकारची, वयाची, आकाराची, रंगांची तसेच वेगवेगळ्या हावभावाची इतकी ’मनुष्ये’ एकदम पहाणे ही मोठी मौजेची बात असते (किमान माझ्यासाठी). मी अजिबात एकलकोंडी किंवा माणसे टाळणारी नाही, पण अश्या परिस्थितीमधे मी हमखास एकटे असणे पसंत करते. उगीच कोणाशी ओळख करून घे, गप्पा मार, एखाद्या आज्जीबाईना मदत करायाला जा (त्यांनी मागितल्याशिवाय!) असल्या गोष्टी मी टाळते. इतकेच नाही तर (उगीच ’शॉक खाऊ’ नका मंडळी!) माझ्याकडे एक अतिशय डार्क ग्लासेस चा गॉगल पण आहे...जो खरतर नागपूर टाईपच्या टळटळीत उन्हाळ्यात फक्त वापरण्याच्या लायकीचा आहे. पण केवळ अश्या मनुष्यमेळ्यांमधे बिनदिक्कतपणे आणि लोकांच्या सहज-स्वाभाविक हालचालींना धक्का न लावता पाहता यावे यासाठी मी तो प्रवासात ठेवते. ही आयडिया माझ्या ’एका मित्राची’ आहे (त्याचे नाव वापरण्याची ’इजाज़त’ मिळाली नाहिये महाराजा!) त्याच्या कॉलेजच्या दिवसांमधे म्हणे, मुलींशी ’डोळ्यात बघून’ बोलायची हिम्मत होत नसे, म्हणून हा इलाज वापरत होते महाशय! हा context भयंकर वाटला होता त्याने आम्हाला नंतर सांगितला तेव्हा, आणि ग्रुपमधे (विशेषतः मुलींनी) चिकार शिव्या घातल्या होत्या.
पण Honest confession , मी हाच प्रकार एअरपोर्टवर करते. "माणसे-बिणसे काही नाही, निव्वळ ’पोरे’ पहायची असतात तुला" असा आरोप गमतीत होतो माझ्यावर, पण त्यावर वेळप्रसंग पाहून मी पुढील तीनमधले एखादे Counter argument करते.
१. पोरांमधे काय असते बघण्यासारखे? (प्रश्नकर्त्याचा रोख chauvinist असल्यास)
२. अरे त्या पलीकडे जाऊन पहा, अनोळखी माणूसप्राणी हमखास अनपेक्षित कसा वागतो ते, त्यासाठी त्याला conscious न केलेला बरा. (प्रश्नकर्त्याचा रोख sincerely curious वाटल्यास)
३. पोरांकडे पहायला कसली आलीय भिती, असं भ्यायला मी काय 'XYZ' (आमचा डार्क गॉगल आयडियेचा जनक) वाटले का! (प्रश्नकर्त्याचा रोख मला खिंडीत गाठण्याचा वाटल्यास)

असो, तर मूळ मुद्दा असा की असे नाटकाला किंवा सिनेमाला बसल्यासारखे किंवा आर्ट एक्ज़िबिशन बघितल्यासारखे, माणसे पहात बसणे हा एकतर्फी-अथांग अनुभव असतो माझ्यासाठी. त्यात लौकीकार्थाने ’संवाद’ नसतो. असलाच तर तो वेगळ्या पातळीवर असतो. म्हणजे एखादे भिंतीवरचे अफलातून चित्र आपल्याशी खरेखुरे बोलत जरी नसले तरी ते ’संवाद’ साधू शकते ह्या abstract statement वर जर तुम्ही विश्वास टाकू शकलात तरा कदाचित मी काय म्हणू पहातीय हे पटू शकेल. असा मूक-संवाद साधणारी चालती-हालती-बोलती प्रदर्शने नेहमीच मोहात टाकत रहातात ती ह्यासाठीच.
’हिथ्रो’वर ह्यावेळी हमखास आठवत राहिला तो लाहान मुलांचा प्ले एरिया... मी थांबले होते त्या टर्मिनलवर वेटिंग एरियाच्या मध्यभागी लहानसा सॉफ्ट मटेरियलचा एक हौदसदृश प्ले एरिया होता. २ ते ४ वर्षाची, ५ छोटी पोरे दणकून दंगामस्ती करत होती तिथे. मजेत...असं वाटावं की जणू सगळी भावंडं आहेत, किंवा अगदी जवळचे मित्र. एक भारतिय, एक अफ़्रिकन वंशाचं, दोन आखाती देशातली भावंडं आणि एक चिनी. ज्यांना कदाचीत स्वत:च्याच मातृभाषा जेमेतेमे येऊ लागल्या असणार, एकमेकांच्या येण्याचा संभवच नव्हता. पण काहिही अडत नव्हतं. त्या-त्या पोरांचे आई-बाप कडेला पहारा देत उभे होते. अंधूकपणे एकमेकांकडे पाहून जडपणे हसल्यासारखे करत होते. पण बोलण्याचा प्रश्नच नव्हता..कसे बोलणार ना!! भाषा कुठे येत होती, शिवाय रंग, शिक्षणे, पैसा, जात-धर्म... एक का गोष्ट असते तपासायची! मात्र त्या लहानग्यांचं काहीही अडत नव्हतं. त्यांचं जग भाषेशिवाय किंवा कसल्याच प्रोटोकॉल्सशिवाय छान चालत होतं, अपार आनंदाने भरून वहात होता तो हौद.
क्षणभर वाटलं, हे असंच्या असं का नाही होत मोठं जग! मोठं होण्याच्या कोणत्या वळणावर आपण अनावश्यक कटूता वाढवणार्या गोष्टी शिकतो? वेग-वेगळी सामाजिक, वांशीक, आर्थिक, धार्मिक अवडंबरं घेउन वावरणारं मोठ्यांचं बंदिस्त जग होतं चोहीकडं...आणि ठिबक्याएवढं त्या लहानग्यांचं एक मुक्त जग होतं मध्यभागी...भविष्यातल्या मानवी नातेसंबंधांच्या कडु औषधाच्या बाबतीत पूर्णपणे अनभिज्ञ असलेलं. मला क्षणभर वाटलं मोठं होण्याच्या प्रवासातलं ते वायफळ वळण काढून टाकता आलं तर? छे! पण ते शक्य नाही. एक वळण नाहीच खरतर ते, टप्या-टप्या वर सहजपणे न दिसणारे खाच-खळगे आहेत ते...
मला खिन्न वाटलं आणि अन्नुत्तरीत देखील.

झेड(Z) ब्रिज - एक महत्वाचा कट्टा

"रावी, झेड ब्रिज वर येशील सहा वाजता? बोलायचंय" पुण्यात वीकेंडला गेलं की हमखास हे झेड ब्रिजचं एखाद्या मित्र-मैत्रिणीचं आमंत्रण मिळतंच. झेड ब्रिज हा खरंतर कट्टा नाहीच पण काहीतरी महत्वाचं वाटणारं असं बोलण्याची अनेकांची हक्काची जागा.
तुम्ही पुण्याचे नसाल तर झेड ब्रिज काय प्रकार आहे हे सांगण्यासाठी हा खटाटोप. एक अतिशय अजब डिझाईन असलेला Z आकाराचा हा नदीवरचा पूल आहे. असं ऐकलंय की हा पूल पूर्ण झाला त्यानंतर त्याची एकूण लायकी पाहून तो फक्त टू-व्हीलर आणि रिक्षांसाठी राखून ठेवावा लागला. नदीच्या दोन्ही टोकाला एकाच अँगल मधे कनेक्शन मिळाले नसल्याने तो झेड आकाराचा आहे म्हणे. हास्यास्पद आहे हे पण कट्टा बाकी महत्वाचा आहे आमचा. दोन्ही बाजूंनी वाहणाऱ्या लांबच लांब पादचारी मार्गावर आणि डिवायडर्सवर बसून गप्पा टाकण्यासाठी तुम्ही ’युगुल’ असण्याची गरज नाही. दोन मित्र, दोन मैत्रिणी, मित्र आणि मैत्रीण, प्रियकर आणि प्रेयसी आणि अर्थातच मित्र-मैत्रिणींच्या टोळ्या अशी वाट्टेल ती कॉम्बीनेशन्स इथं दिसतात. तर असा हा झेड ब्रिज.
आजही आमच्या पश्या नावाच्या मित्राला झेड ब्रिजवर भेटून आले. त्याचा ’पुन्हा’ प्रेमभंग होऊ पाहतोय हे त्याला माझ्याशी शेअर करायचं होतं. पश्या अनेकदा बेहद्द प्रेमात पडल्याचं ’गुपीत’ सुद्धा ह्याच झेड ब्रिजनं अनेकदा ऐकलंय. बिचारा पश्या आणि खरंतर बिचारा झेड ब्रिज पण.

चॉकलेटची चांदी

प्रत्येकाची स्वत:ची (लहानशी का असेना) अनुभवांची पुरचुंडी असते. त्या पुरचुंडीतल्या अनुभवांवर बेतलेल्या भल्या-बुऱ्याच्या अक्षांश-रेखांशावर आपण कसरत करत असतो आणि जगरहाटीपेक्षा फारकत घेतली तरी ते ’माझे विचार’, ’मला असं वाटतं’ असं म्हणत त्या उभ्या-आडव्या रेघांशी आपण एकनिष्ठ रहातो. पण मला स्वत:ला अनेकदा स्वत:च्याच पायात अडकून पडल्या सारखं होतं आणि माझ्याच विचारांशी मीच एक पिटुकलं बंड करून उठते.

असाच एक प्रसंग परवा घडला. 'Nostalgic' असं काही नसतंच, जुन्या साठवणीतल्या वस्तू, कार्ड्स, काडेपेट्या, स्टँप्स कोणत्याच आठवणी जपत नाहीत असा माझा ठाम विश्वास...पण पुण्यातलं जुनं घर आवरता आवरता, लहाणपणीचं एक ’फास्टर फेणे’ हातात पडलं आणि सहज पानं धुंडाळली तर त्यात सापडली कॅडबरी चॉकलेटची एक चांदीची फॉईल. चमक हरवलेली, अगदी सरळ इस्त्री केल्यासारखी...

कधी ठेवली होती मी? किती जुनी असेल? का ठेवावीशी वाटली असेल? खूप ताण देऊनही काही आठवेना...नाहीच आठवलं! खरं होतं की कोणतीही जुनी आठवण त्या चांदीत नव्हती पण 'nostalgic' असं काही नसतं हे मात्र सपशेल खोटं ठरलं. ती मलूल इस्त्री केलेली चॉकलेटची चांदी मला क्षणभर एक जाळी पडलेल्या पिंपळपानासारखी वाटली आणि माझंच मला हसू आलं.

पहिलं वहिलं

का लिहितियेस?...(असंच, आपलं वाटलं लिहावंस म्हणून...किंवा असं म्हणेन की वहीची पानं अबोल वाटू लागली आहेत म्हणून)

काय लिहितियेस?...(काय?...तसं रोजचंच काही-बाही, ते वहीला खरंतर माहीत असायचं पण आता interactive element आल्यामुळे पुन्हा तशी नव्यानंच सुरुवात केल्यासारखं आहे)

कुणासाठी?...(माझ्यासाठी, अर्थातच. पण ह्यापलीकडे "कार्टे तुझी वही हातातून हिसकावून घेऊन वाचण्याचा कंटाळा आलाय, ब्लॉग छापा म्हणजे बाकीचे हजार लोक शिव्या घालतील तुला." असं म्हणणाऱ्या काही चांडाळ मित्रांसाठी. आता ह्यापलीकडे जाऊन त्या सगळ्यांसाठी जे कदाचित वाचतील आणि मित्रही होतील?)

कधी लिहिणारेस?...(कधीही वेळ मिळेल तेव्हा, आळस झटकावासा वाटेल तेव्हा आणि विमानातला जेट लॅग टाळावासा वाटणार नाही तेव्हा)